1 หมื่นโครงการ 4 ร้อยล้าน ! โปร่งใสหรือไม่ ในงานลอยกระทง ? 

เมื่อเดือนพฤศจิกายนเวียนมาถึง หลายคนคงนึกถึงภาพของแสงเทียนนับพันที่ลอยระยิบระยับบนผืนน้ำ เสียงเพลงพื้นบ้านแว่วคลอเบา ๆ พร้อมรอยยิ้มของผู้คนในคืนพระจันทร์เต็มดวง ซึ่งเทศกาลที่หลายคนพลาดไม่ได้ในเดือนนี้คือ "วันลอยกระทง" หนึ่งในประเพณีเก่าแก่ที่อยู่คู่คนไทยมานานนับร้อยปี เป็นช่วงเวลาที่ผู้คนตั้งใจลอยสิ่งไม่ดีออกไปจากชีวิต เพื่อเริ่มต้นสิ่งใหม่อีกครั้ง

เมื่อแสงเทียนดับ ขยะและคำถามกลับลอยขึ้นมา

แต่เมื่อแสงเทียนดับลง สิ่งที่หลงเหลืออยู่ในแม่น้ำคือกองขยะนับแสนชิ้น ที่หน่วยงานรัฐต้องเร่งเก็บกวาดทุกปี ปี 2568 กรุงเทพมหานครเก็บกระทงได้รวมทั้งสิ้น 391,027 ใบ ลดลงจากปีก่อนราว 24% สะท้อนถึงความพยายามของประชาชนที่เริ่มหันมาใส่ใจสิ่งแวดล้อมมากขึ้น โดยกว่า 82.76% ของกระทงทั้งหมดทำจากวัสดุธรรมชาติ แต่ยังมีอีกกว่า 28,000 ใบ หรือ 7.23% ที่เป็นโฟม ซึ่งต้องใช้เวลาย่อยสลายนับร้อยปี

ทว่า "ความศรัทธา" ในเทศกาลลอยกระทงกลับถูกท้าทายด้วยคำถามว่า... เรากำลังลอยสิ่งไม่ดีออกไปจริง ๆ หรือเพียงสร้างสิ่งไม่ดีใหม่ทิ้งไว้ให้ธรรมชาติรับภาระกันแน่ จากเทศกาลแห่งศรัทธา กลายเป็นบททดสอบแห่งความรับผิดชอบ แม้หน่วยงานรัฐและเอกชนจะรณรงค์ให้ใช้วัสดุธรรมชาติ หรือหันมาลอยกระทงออนไลน์เพื่อลดขยะในแม่น้ำ แต่ปัญหาการใช้กระทงที่ไม่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมก็ยังเกิดขึ้นซ้ำทุกปี เหมือนกับปัญหาคอร์รัปชัน ที่สังคมรู้ว่ามีอยู่แต่ไม่อาจแก้ไขได้จริง โครงการรัฐที่เราเห็นกันบ่อย ๆ เช่น โครงการที่พังไวไม่ได้มาตรฐาน ใช้งบประมาณไม่คุ้มค่า หรือแม้แต่โครงการที่เอื้อประโยชน์กันเอง หลาย ๆ ครั้งเรามองเห็นแต่เลือกนิ่งเฉย เพราะคิดว่าไม่ใช่หน้าที่ของเรา หรือไม่รู้ว่าจะร้องเรียนอย่างไร บางคนอาจถึงขั้นยอมรับว่า ใคร ๆ เขาก็ทำกัน แต่หากสังคมเริ่มคุ้นชินกับสิ่งสกปรกที่เรียกว่า "คอร์รัปชัน" ปัญหานี้ก็จะไม่มีวันถูกแก้ไข การเพิกเฉยของคนตัวเล็ก ๆ นี่แหละคือเชื้อเพลิงที่ทำให้ระบบคอร์รัปชันยังดำรงอยู่

ลอยกระทงกับงบมากกว่า 400 ล้าน: ใช้อย่างไร โปร่งใสแค่ไหน ?

ในทุก ๆ เทศกาลลอยกระทงนอกจากเราจะเห็นแสงสีเสียงที่ตระการตาแล้ว แต่รู้หรือไม่ว่าเบื้องหลังความงดงามเหล่านั้น ต้องใช้งบประมาณมหาศาลเท่าไรในการจัดงาน เพื่อสร้างบรรยากาศแห่งศรัทธาและดึงดูดนักท่องเที่ยว ในปีงบประมาณ 2567 พบว่าทั่วประเทศมีโครงการที่เกี่ยวข้องกับเทศกาลลอยกระทงมากถึง 9,713 โครงการ รวมวงเงินกว่า 434 ล้านบาท จากข้อมูลของสำนักข่าวไทยพับลิก้า พบว่าโครงการเหล่านี้ เกือบทั้งหมด 99.84% ใช้วิธี "เฉพาะเจาะจง" ในการจัดจ้าง เช่น การจัดอีเวนต์ การเช่าอุปกรณ์ หรือการตกแต่งสถานที่ โดยมีมูลค่าตั้งแต่หลักหมื่นไปจนถึงเกือบสิบล้านบาท

และในปี 2568 นี้เอง ก็ยังคงมีการจัดโครงการในช่วงเทศกาลลอยกระทงทั่วประเทศมากกว่า 1 หมื่นโครงการ รวมมูลค่ากว่า 4 ร้อยล้านบาท ซึ่งรูปแบบการใช้เงินและวิธีการจัดจ้างก็ยังคงเป็นไปในแนวทางเดิม คือ...ส่วนใหญ่เลือกใช้ "วิธีเฉพาะเจาะจง" เหมือนเช่นปีที่ผ่านมา (ข้อมูลจากระบบ ACT Ai ณ วันที่ 7 พฤศจิกายน 2568)

วิธีเฉพาะเจาะจง กับคำถามถึงความโปร่งใส

ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่า “ความสวยงามของแสงเทียน” ต้องแลกมาด้วยงบประมาณจำนวนไม่น้อย แต่สิ่งที่น่าตั้งคำถามคือ ทำไมเกือบทุกโครงการจึงใช้วิธี "เฉพาะเจาะจง" แทนที่จะเปิดประกวดราคาหรือใช้วิธีคัดเลือกที่โปร่งใสกว่านี้ หรือเพียงเพราะโครงการส่วนใหญ่มีวงเงินต่ำกว่า 5 แสนบาท จึงไม่จำเป็นต้องเปิดประมูล หน่วยงานจึงสามารถเลือกผู้รับจ้างที่ไว้ใจได้เอง

ผู้เขียนไม่ได้มีเจตนากล่าวหาว่า...ทุกโครงการลอยกระทงมีการทุจริตแต่เพียงอยากชวนตั้งข้อสังเกตว่า ช่องโหว่ของ “วิธีเฉพาะเจาะจง” นี่แหละ ที่มักเปิดทางให้เกิดการใช้งบประมาณอย่างไม่โปร่งใส ทั้งในระดับท้องถิ่นและส่วนกลาง เหมือนกับขยะหลังเทศกาลที่มองเห็นได้ง่าย แต่ขยะในระบบงบประมาณนั้นกลับมองไม่เห็นด้วยตาเปล่า

ลดขยะในแม่น้ำ หรือลดขยะงบประมาณ ?

ในขณะที่เรากำลังช่วยกันลดขยะในแม่น้ำ บางทีเราก็ควรหันมาช่วยกัน “ลดขยะงบประมาณ” ด้วยการจับตาโครงการเล็ก ๆ เหล่านี้ ว่ามีการใช้งบอย่างมีประสิทธิภาพจริงหรือไม่ และใครคือผู้รับประโยชน์ที่แท้จริงจากเทศกาลแห่งศรัทธานี้กันแน่

ศรัทธาจะมีความหมาย หากมีความรับผิดชอบร่วมกัน

ผู้เขียนจึงอยากชวนทุกคนมาร่วมรับผิดชอบต่อสังคม ทั้งในเรื่องสิ่งแวดล้อม และเรื่องความโปร่งใส เพราะการลอยกระทงเพื่อขอขมาพระแม่คงคาจะไม่มีความหมายเลย หากเรายังทิ้งขยะลงแม่น้ำ เช่นเดียวกับการที่เราอยากให้สังคมโปร่งใส ปลอดการทุจริต แต่กลับหลับหูหลับตามองข้ามปัญหาคอร์รัปชัน

ลอยสิ่งไม่ดีออกไป เริ่มที่ตัวเรา

ถึงเวลาแล้วที่เราจะเริ่มเปลี่ยนแปลงจากจุดเล็ก ๆ ด้วยกัน หากพบเห็นโครงการที่มีความเสี่ยงทุจริต หรือใช้งบประมาณไม่โปร่งใส ปัจจุบันมีช่องทางให้แจ้งเบาะแสได้ง่ายและปลอดภัยมากขึ้น เช่น เพจต้องแฉ หรือ แชตฟ้องโกงทันใจ (@CorruptionWatch) ซึ่งเปิดให้ประชาชนสามารถส่งข้อมูลโดยไม่ต้องเปิดเผยตัวตน

มาร่วมกันเป็นส่วนหนึ่งในการเฝ้าระวัง และช่วยให้ทุกบาทของภาษีมีความหมายกัน เพราะสุดท้าย… การลอยสิ่งไม่ดีออกไปไม่ได้จบที่แม่น้ำ แต่เริ่มต้นจากตัวเราต่างหาก

------------------------------------

อ้างอิง 

• สื่อออนไลน์ 
• https://www.thairath.co.th/news/local/bangkok/2893694  
• https://thaipublica.org/2024/11/loy-krathong-budget-9713-projects-434-million-which-agency-province-spends-most/  
• ACT Ai 
• https://procurement.actai.co/result?search=ลอยกระทง&sortBy=relevanceScore&sortOrder=desc&pageSize=10&filter%5BbudgetYear%5D%5Bstart%5D=2568&filter%5BbudgetYear%5D%5Bend%5D=2568&filter%5BhasCorruptionRisk%5D=false#project  

------------------------------------

บทความคิดด้วยพลเมือง ตอน เทศกาลลอยกระทง...ขยะที่ลอยไม่ไปไหน กับปัญหาคอร์รัปชันที่ยังไม่จมหาย

โดย : ศศธร เอี่ยมสะอาด HAND Social Enterprise